عبد الرحمن جامى

20

مرقع نى نامه جامى ( فارسى )

بر مرقّع تحفة الملوك مهر ابو الفتح خان زند ، پسر كريم خان زند ، نيز ديده مىشود كه از لحاظ بررسى در سير تملّك كتابهاى كتابخانهء ميرزا مهدى خان قابل توجه است . چنان كه از يادداشت مرآة الممالك بر آستر بدرقهء مرقّع تحفة الملوك برمىآيد اين كتاب هم از جمله كتابهاى ربوده شده از كتابخانهء سلطنتى بوده كه توسط نظميّهء وقت از خانهء لسان الدوله به دست آمده و به كتابخانه بازگردانده شده است . تحفة الملوك كه از جمله پندنامه‌هاى معروف به عددى است از جنبهء ادبى چندان اهميّتى ندارد و آنچه در انتساب آن به نويسندگان بزرگ گفته‌اند بىمبناست . اهميّت اين متن به لحاظ تنوع ريخت و نسق كلمات به كار رفته در آن ، و داشتن تركيبات مشكلهء نستعليق ، در اصطلاح خوشنويسان ، است كه بعمد در آن گنجانيده شده و بدين سبب از مشقنامه‌هاى متداول براى استقامت خط و احراز ملكه تصرّف در كرسى و تركيب نزد منتهيان و زبدگان بوده است . ويژگى و مدار قلم محمّد هادى در زرنشان است . كمتر هنرورى در اين مايه كار به پايگاه او رسيده يا توانسته بدان نزديك شده باشد . هنر زرنشان يا به تعبير متداول امروزينه « حلّ كارى » را بسى دست‌ورزى و چيرگى و چابك قلمى توأم با نيروى تخيّل و بداهه‌پردازى بايسته است . زيرا در زرنشان بىآنكه مايهء نقش يا اجزاء آن گرفته يا از پيش طرح و بىرنگ شده باشد ، نقش در لوح خاطر نقشبندى و تناسب‌گيرى مىگردد و به شكل نهايى با يك گردش قلم بدون درنگ و گير از قلم مىتراود . بدين‌سان به لحاظ كيفيّت كار و بياض بوم كوچك‌ترين رعشه و خارج آهنگى يا مكث و ضعف قلم آشكارا نمايان و چشمگير خواهد شد . بر خلاف تذهيب كه جز در قسمتهاى قلم‌گيرى و تحريركشى امكان بازسازى و اصلاح براى تذهيب‌نگار وجود دارد و لايهء جسمى رنگ پوشش لغزش تواند بود . گذشته از اين ، در زرنشان طلاى حلّ براى قلم‌اندازى و قلم‌گيرى و تند و كند به كار مىرود كه لگام و لعاب آن به روانى مركّب و ديگر رنگها نيست ، كسر و گسست دارد كه اگر در رنگ‌بردارى پيمانهء قلم درست گرفته نشود و با سرعت و آهنگ لازم زرحلّ بر عرصهء كار ننشيند و روان نگردد ، جرم رنگ غليظ و بر نوك خامه رنگ بست مىشود و خوش و آسان نمىتراود . ازاين‌رو ، گاه به هنگام زرنگار يا رنگه‌نويس دستيارى به استادكار دم قلم مىداد . اين همه اسباب و تكلّفات و دقايق است كه از كار برآوردن زرنشان خبره‌پسند را خاصّ استادان بزرگ و چيره‌دست گردانيده است و بدين‌سان مقام و پايگاه والاى استاد محمّد هادى سرآمد استادان اين هنر را قياس توان كرد .